Nowe plany zmiany wzorów aktów stanu cywilnego w Polsce wywołały szeroką debatę publiczną i stanowcze reakcje polityczne po ostatnich decyzjach rządu dotyczących dostosowania dokumentów do wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). Chodzi przede wszystkim o zastąpienie tradycyjnych określeń „kobieta” i „mężczyzna” w aktach małżeństwa neutralnymi pojęciami „pierwszy małżonek” i „drugi małżonek”, co ma umożliwić administracyjną realizację obowiązku uznawania małżeństw osób tej samej płci zawartych legalnie w innych państwach UE.
Według projektu przygotowanego przez Ministerstwo Cyfryzacji, obecnie stosowane oznaczenia w polskich dokumentach uniemożliwiają prawidłowe wpisanie małżeństw osób tej samej płci — co zgodnie z wyrokiem TSUE z 25 listopada 2025 r. państwa członkowskie UE muszą respektować, by zapewnić równe traktowanie obywateli i swobodę przemieszczania się oraz osiedlania się na wspólnym rynku.
Decyzja ministra cyfryzacji Krzysztofa Gawkowskiego wywołała kontrreakcję ze strony przedstawicieli Kancelarii Prezydenta RP. Szef KPRP Zbigniew Bogucki określił proponowane zmiany mianem „aberracji” i przykładu „skrajnie lewicowej agendy”, podkreślając, że w jego opinii prezydent Rzeczypospolitej Polskiej nie zgadza się na takie modyfikacje dokumentów. Bogucki argumentował, że modyfikowanie wzorów aktów stanu cywilnego w ten sposób może prowadzić do dalszych zmian w systemie prawnym, których część przeciwników obawia się, na przykład dotyczących adopcji dzieci przez pary jednopłciowe.
Zwolennicy zmian podkreślają natomiast, że projekt nie zmienia konstytucyjnej definicji małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny, lecz jest jedynie technicznym krokiem mającym na celu dostosowanie dokumentów administracyjnych do unijnych standardów i przepływu osób między państwami UE, tak aby osoby, które zawarły małżeństwo za granicą, nie były pozbawione swoich praw w Polsce.
Zmiany te to element szerszego procesu dostosowywania polskiego prawa administracyjnego i rejestrów stanu cywilnego do orzecznictwa TSUE, które nakazuje państwom członkowskim uznawać małżeństwa zawarte w innych państwach członkowskich, nawet jeśli ich treść jest sprzeczna z lokalną definicją małżeństwa w prawie krajowym.
Debata wokół neutralnych określeń w aktach stanu cywilnego ukazuje głębsze napięcia polityczne i społeczne dotyczące miejsca prawa unijnego w polskim systemie prawnym oraz definicji i ochrony instytucji małżeństwa. Różne środowiska polityczne interpretują te zmiany na różne sposoby — jedni widzą w nich realizację prawa obowiązującego w UE i ochronę równego traktowania obywateli, inni ostrzegają przed, ich zdaniem, ingerencją w tradycyjne normy konstytucyjne.
