Obecna sytuacja meteorologiczna nad Polską stanowi podręcznikowy przykład dynamicznej przebudowy pola barycznego nad kontynentem europejskim, skutkującej gwałtownym przerwaniem relatywnie łagodnej aury, do której przyzwyczaiły nas ostatnie tygodnie. Nad obszar kraju napłynęły mroźne masy powietrza pochodzenia arktycznego, co w terminologii synoptycznej określane jest mianem spływu chłodu z wysokich szerokości geograficznych. Zjawisko to, obserwowane obecnie na mapach synoptycznych, nie ma charakteru incydentalnego, lecz zwiastuje dłuższą dominację wyżowych układów barycznych, które w okresie zimowym sprzyjają występowaniu ekstremalnie niskich temperatur, szczególnie w porach nocnych.
Mechanizm odpowiedzialny za gwałtowne ochłodzenie związany jest z zablokowaniem cyrkulacji strefowej, która zazwyczaj transportuje cieplejsze i wilgotne powietrze znad Atlantyku w głąb Europy. W miejsce tego układu rozbudował się potężny antycyklon, który z jednej strony zapewnia bezchmurne niebo, a z drugiej otwiera korytarz dla transferu wychłodzonego powietrza z północnego wschodu. Brak zachmurzenia, choć wizualnie atrakcyjny, w warunkach zimowych staje się czynnikiem pogłębiającym spadki temperatur poprzez zjawisko tak zwanego radiacyjnego wypromieniowania ciepła z gruntu. Zgodnie z analizami Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, to właśnie nocne rozpogodzenia będą kluczowym czynnikiem determinującym skalę mrozu w najbliższym czasie.
Prognozy wskazują, że Polska znalazła się w zasięgu oddziaływania arktycznych mas powietrza na dłuższy okres, co jest istotną zmianą w stosunku do dynamicznych i zmiennych warunków pogodowych obserwowanych na początku roku. Synoptycy zwracają uwagę na dwucyfrowe wartości ujemne, które lokalnie, zwłaszcza w rejonach podgórskich oraz w północno-wschodniej części kraju, mogą osiągać poziomy uznawane za ekstremalne w kontekście ostatnich, ocieplających się zim. W kotlinach górskich oraz na Suwalszczyźnie termometry mogą wskazywać wartości zbliżone do minus dwudziestu, a lokalnie nawet minus trzydziestu stopni Celsjusza przy gruncie. Taka sytuacja wymaga nie tylko monitorowania bieżących wskazań termometrów, ale także analizy stabilności całego układu barycznego, który na ten moment wykazuje cechy dużej inercji.
Należy podkreślić zróżnicowanie termiczne kraju, które jest typowe dla tego rodzaju adwekcji chłodu. Podczas gdy wschodnia i południowa ściana Polski doświadczać będzie najsilniejszego uderzenia mrozu, regiony zachodnie oraz wybrzeże mogą notować temperatury nieco wyższe, łagodzone wpływem wód Bałtyku i resztkowym oddziaływaniem cieplejszych mas powietrza znad Europy Zachodniej. Niemniej jednak, średnia dobowa temperatura dla całego kraju ulegnie znacznemu obniżeniu, co przełoży się na wzrost zapotrzebowania energetycznego oraz potencjalne utrudnienia w transporcie lądowym i kolejowym, gdzie szyny i trakcja narażone są na pęknięcia wynikające z kurczliwości materiałów w niskich temperaturach.
Perspektywa meteorologiczna na kolejne dni nie przewiduje szybkiego powrotu do cyrkulacji zachodniej. Układy wyżowe mają tendencję do "zakotwiczania się" nad kontynentem, co może oznaczać, że arktyczny chłód pozostanie dominującym elementem pogody nie przez dni, a być może nawet przez tygodnie. Tego typu blokady wyżowe są zjawiskiem naturalnym, jednak ich intensywność i czas trwania są przedmiotem szczegółowych analiz klimatologicznych. Obecna fala mrozów wpisuje się w scenariusz zimy kontynentalnej, charakteryzującej się wysokim ciśnieniem i bardzo niską wilgotnością powietrza, co z jednej strony eliminuje ryzyko intensywnych opadów śniegu, ale z drugiej potęguje odczucie chłodu, zwłaszcza przy występowaniu wiatru. Sytuacja ta, choć trudna dla infrastruktury i uciążliwa dla mieszkańców, stanowi powrót do wzorca zimy, który w dobie zmian klimatycznych staje się coraz rzadszy, lecz wciąż pozostaje realnym zagrożeniem w naszej strefie klimatycznej.
